Univerzitetske biblioteke u Bosni i Hercegovini poslije ratnih razaranja

Neda Ćukac

Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine, Sarajevo

Saopćenje sa skupa: Stanje i perspektive bibliotekarstva u Bosni i Hercegovini Sarajevo 25. i 26. maj 1996.

Publikovano u: Bibliotekarstvo (Sarajevo), sv. 37-41 (1992-1996), str. 48-50

 

Sažetak

U članku je data situacija fakultetskih i univerzitetskih biblioteka prije rata i neposredno poslije ratnih razaranja. Razvijenost univerzitetske funkcije prema jednim od njenih parametara, a to je nabavka inostrane literature, bila je prije rata značajna. U toku rata, s obzirom da su bibliotekari BiH bili bez ikakvih komunikacijskih veza sa svijetom ostali su izolirano "ostrvo" u pogledu inovacija i kretanja u bibliotekonomiji. Za ilustraciju stradanja ove vrste biblioteka dati su procentualni podaci o uništenju njihovog fonda, zatim zgrada i opreme. Ovo bi trebalo poslužiti kao pokazatelj za planiranje temeljite obnove i sanacije bibliotečke djelatnosti u cjelini.

Summary

The article presents the situation of faculty and university libraries before the war and immediately after war destruction. The degree of progress of the university function on the basis of one of its parameters, i.e. obtaining foreign literature, was significant in the pre-war period. The librarians of Bosnia and Herzegovina wre left as an isolated island referring to all the innovations and development in the field of library science and library economics, as they had no means of communication with outer world during the war. The percentages on destruction of library funds, buildings and equipment in this sort of libraries are given as to illustrate all the damage. This should serve as a direction in the planning of thorough reconstruction and improvement of the library science as a whole.

 

Nalazimo se u situaciji kada je potrebno govoriti o stanju fakultetskih i univerzitetskih biblioteka u Bosni i Hercegovini poslije ratnih razaranja. Nacionalna i univerzitetska biblioteka BiH kao članica Univerziteta i centralna matična institucija za sve fakultetske i univerzitetske biblioteke u BiH u okviru svoje matične funkcije od samog početka rata se uključila u prikupljanje podataka i bilježenje šteta o ovim bibliotekama i njihovim razaranjima. Iako i sama potpuno uništena, ostavši bez kompletne zgrade i svega što je bilo u njoj, pa i cjelokupne dokumentacije i evidencije o ovim bibliotekama, uspjeli smo prikupiti neke podatke na osnovu kojih smo mogli dobiti grube pokazatelje ratnih razaranja.

Radi boljeg sagledavanja situacije dat ćemo podatke prije rata, tačnije iz 1989. za cijeli teritorij BiH, a za situaciju poslije rata samo za teritorij Federacije i to podatke iz 1995. i 1996. godine.

Prije rata:

Sarajevski univerzitet imao 25 fakulteta (25 biblioteka) i 12 naučnih institucija iz privrede

Banjalučki univerzitet imao 9 fakulteta (9 biblioteka) i 11 naučnih institucija iz privrede

Mostarski univerzitet imao 5 fakulteta (5 biblioteka) i 6 naučnih institucija iz privrede

Tuzlanski univerzitet imao 7 fakulteta (7 biblioteka) i 7 naučnih institucija iz privrede

Poslije rata:

Sarajevski univerzitet ima 27 fakulteta (27 biblioteka)

Mostarski univerzitet - nemamo podataka

Tuzlanski univerzitet ima 6 fakulteta (6 biblioteka)

Na Sarajevskom univerzitetu došlo je do povećanja broja fakulteta zato što je u toku rata osnovan Fakultet za kriminalistiku.

Većina fakultetskih biblioteka imala je prije fondove koji su se kretali od 10.000 - 30.000 jedinica, a univerzitetske biblioteke su imale preko 100.000 jedinica, osim Univerzitetske biblioteke u Tuzli koja je bila u osnivanju.

Međutim, u bibliotekama sa dvojnom funkcijom kakva je bila u Banjoj Luci i u Sarajevu, nije bilo moguće tačno izdvojiti dio fonda koji otpada isključivo na univerzitetsku funkciju. Za Nacionalnu i univerzitetsku biblioteku BiH može se reći da je veći dio fonda služio izvršavanju univerzitetske funkcije.

Prezentirat ćemo samo jedan od elemenata koji može poslužiti kao pokazatelj razvijenosti univerzitetske funkcije, a to je nabavka stranih časopisa. Prema podacima iz 1989. fakultetske i univerzitetske biblioteke su nabavljale slijedeći broj inostranih časopisa:

Nacionalna i univerzitetska biblioteka BiH, Sarajevo 461 časopis

Fakultetske biblioteke (11) 742 časopisa

Narodna i univerzitetska biblioteka, Banja Luka 20 časopisa

Fakultetske biblioteke, Banja Luka 148 časopisa

Univerzitetska biblioteka, Mostar 80 časopisa

Fakultetske biblioteke, Mostar 120 časopisa

Univerzitetska biblioteka, Tuzla nema

Fakultetske biblioteke, Tuzla 52 časopisa

U prvoj fazi izgradnje Sistema naučnih i tehnoloških informacija (SNTIJ) Nacionalna i univerzitetska biblioteka BiH, kao centralna biblioteka i regionalno čvorište, unijela je u bazu: 5.861 monografsku publikaciju, 3.600 muzikalija, 197 članaka iz časopisa i 53 serijske publikacije. Posebno je stvorena baza za časopise Bibliotekarstvo i Vjesnik bibliotekara Hrvatske Univerzitetska biblioteka u Tuzli je u Sistem unijela: 459 monografskih publikacija i 78 članaka, Narodna i univerzitetska biblioteka iz Banja Luke je unijela: 154 monografije, dok Univerzitetska biblioteka iz Mostara nije bila uključena u Sistem.

Budući da se SNTIJ raspao kada je počeo rat, mi moramo pristupiti gradnji vlastitog sistema. Koji će i kakav to sistem biti, mora se što prije odlučiti i početi sa umrežavanjem postojećih biblioteka. Prema izvorima koji su nam bili dostupni, u informacijskim tehnologijama se u protekle četiri godine otišlo veoma daleko u svijetu, dok smo mi bili potpuno isključeni iz svih tokova života.

Pojavila se elektronska pošta E-MAIL, međunarodna komunikacijska mreža Internet u koji je uključeno 47 zemalja svijeta sa svih kontinenata. Broj korisnika ove mreže se mijenja, takorekuć, svakodnevno. Samo ilustracije radi navest ćemo neke podatke iz kojih se dade vidjeti porast korisnika INTERNET-a koji je nastao u Americi 1981. kada je američka vlada počela razvijati NSF net (National Fondation Network) povezavši 5 velikih sveučilišnih sistema:

1981. 213 korisnika

1982. 80.000 korisnika

1990. 313.000 korisnika

1991. 376.000 korisnika

1992. 727.000 korisnika

1993. 1.500.000 korisnika

Bibliotečke zgrade su uništene ili oštećene, također i oprema, bibliotečki fondovi razoreni i otuđeni, ostao malobrojan stručni kadar, sve je to naša stvarnost koju sada moramo postepeno prevazići. Stoga ćemo dati kratak pregled uništenja bibliotečkog fonda po fakultetima u procentima:

Medicinski fakultet 30%

Ekonomski fakultet 15%

PMF-Odsjek matematika 27%

PMF-Odsjek fizika 14%

PMF-Odsjek hemija 30%

PMF-Odsjek biologija 25%

PMF-Odsjek geografija 45%

Pedagoška akademija 35%

Bez fakultetskih zgrada i biblioteka ostali su: Elektrotehnički, Šumarski, Poljoprivredni, Saobraćajni fakulteti i Univerzitetske biblioteke u Sarajevu i Mostaru. O ostalim fakultetima nemamo potpune podatke, ali se zna da su bibliotečki fondovi oštećeni na: Građevinskom, Arhitektonskom, Fakultetu političkih nauka, Mašinskom fakultetu, Višoj medicinskoj školi i Muzičkoj akademiji. Možemo samo pretpostaviti da su u Mostaru stradali fondovi fakultetskih biblioteka, jer tačnih podataka nemamo. Narodna i univerzitetska biblioteka u Tuzli i fakultetske biblioteke u Tuzli uspjeli su sačuvati svoje fondove. Vjerovatno će se uskoro znati detaljnije o svim bibliotekama s obzirom da se komunikacijska situacija poboljšava svakodnevno. Općenito se može zaključiti da je većina bibliotečkog fonda uništena granatiranjem, otuđivanjem, djelovanjem vlage i drugim vidovima šteta.

U pravom smislu riječi nije ni bilo nabavke i jedino se u ovom slučaju može govoriti o donacijama koje su pojedine inostrane institucije u okviru saradnje sa pojedinim fakultetima poklanjale. Ovaj vid nabavke je imao ogroman značaj i predstavljao je neprocjenjivu vrijednost za znanstvene radnike kojima je to bio jedini susret sa kretanjima u nauci u svijetu u toku trajanja rata. Sanacija bibliotečkog prostora koji je uništen ili oštećen je neophodna u gotovo svim bibliotekama jer je problem prostora bio stalno prisutan i u periodu prije rata. Problem kadra predstavlja posebno pitanje o kome će se morati govoriti. Jedno je sigurno: postojeći kadar neće moći izvršavati niti obavljati sve složenije poslove, a o primjeni novih tehnologija da i ne govorimo. I na kraju ostaje da kažemo da se mora što prije pristupiti temeljitom planiranju obnove i sanacije cjelokupne bibliotečke djelatnosti kako bi što prije mogli uhvatiti korak sa svijetom.

Literatura

1. Cherhal, Elisabeth et all. INTERNET ou la recherche interconnectee // Bulletin des Bibliotheques de France, 4 (1994), 8 12.

2. Ćukac, Neda: Prikaz i analiza stanja univerzitetskih biblioteka u BiH i njihovo uključivanje u SNTIJ // Vjesnik bibliotekara Hrvatske 33, 1/4 (1990, 132 135)