Izvještaj o studijskom boravku u Sjedinjenim Američkim Državama u okviru programa fondacije Soros i Kongresne biblioteke

(Library of Congress - Soros Foundation Visiting Fellow Program)

Zijad Sarajlić

Nacionalna i univerzitetska biblioteka, Tuzla

Publikovano u: Bibliotekarstvo (Sarajevo), sv. 42 (1997), str. 101-104

 

U periodu od 31. marta do 30. juna 1998. godine imao sam izvanrednu privilegiju da učestvujem u programu studijskoga boravka čiji su organizatori Fondacija Soros i Kongresna biblioteka u Washingtonu.

Program predstavlja jednu od aktivnosti unutar širega Programa bibliotečke mreže (Network Library Program) koje se odvijaju uz finansijsku i organizacijsku potporu Insituta Otvoreno društvo (Open Society Institute) iz Budimpešte, i koje imaju za cilj da se pomogne bibliotekama sa područja srednje i istočne Evrope i bivšega Sovjetskog saveza da aktivno doprinesu razvoju demokratskih procesa u svojim zemljama, te da se pruži podrška nastojanjima tih biblioteka da se uključe u globalne tokove razmjene informacija.

Svake godine, počevši od 1992, program pruža mogućnost dvanaest bibliotekara i informacijskih specijalista sa ovoga područja da posjete Sjedinjene Američke Države i da se, u toku tromjesečnoga učenja i rada u Kongresnoj biblioteci i još nekoliko bibliotečkih ustanova vašingtonske oblasti, upoznaju sa najnovijim profesionalnim dostignućima te da ovladaju znanjima i vještinama koje karakteriziraju aktualnu praksu u američkom bibliotekarstvu.

Program je oblikovan tako da bude od koristi svim uključenim stranama: polaznicima, vašingtonskim bibliotekama koje ih ugošćuju i bibliotekarstvu zemalja iz kojih dolaze. Stoga se od učesnika očekuje, pored solidnog vladanja profesionalnim znanjima i engleskim jezikom, spremnost da pruže zainteresiranim američkim kolegama relevantnte informacije o stanju i promjenama u izdavaštvu i bibliotekarstvu u svojoj zemlji. Posebno se od njih očekuje da, po povratku kući, podijele stečeno profesionalno iskustvo sa svojim kolegama kroz različite oblike razmjene mišljenja o važnosti uloge koju biblioteke imaju u izgradnji jednoga otvorenog, demokratskog društva.

Učesnici šestoga po redu Programa Fondacije Soros i Kongresne biblioteke bili su:

Anna Abrahamian iz Centra za pravne resurse na Odsjeku za pravo Američkoga univerziteta u Armeniji (Yerevan, Armenia);

Galina Abramova iz Biblioteke Univerziteta MIRAS (Shymkent, Kazakhstan);

Inna Babayeva iz Agencije za razvoj malih i srednjih preduzeća KOSIA-SMEDA (Baku, Azerbaijan);

Nada Bezić iz Hrvatskog glazbenog zavoda (Zagreb, Hrvatska);

Lenka Danevska iz Centralne medicinske biblioteke na Medicinskom fakultetu (Skopje, Macedonia);

Ganjavyn Gansukh iz Centralne državne biblioteke (Ulaanbaatar, Mongolia);

Irina Kuznetsova iz Regionalne naučne biblioteke (Samara, Russia);

Miroslawa Modrzewska iz Glavne politehničke biblioteke (Gdansk, Poland);

Miriam Peknikova iz Biblioteke medicinskog fakulteta (Bratislava, Slovak Republic);

Zijad Sarajlić iz Narodne i univerzitetske biblioteke (Tuzla, Bosna i Hercegovina);

Merita Selmanllari iz Naučne univerzitetske biblioteke (Tirana, Albania);

Maia Vasadze iz Državne univerzitetske biblioteke (Tbilisi, Georgia).

Program je bio podijeljen na nekoliko segmenata:

upoznavanje sa Kongresnom bibliotekom, obuka za korištenje računara u bibliotečkim poslovima, kursevi iz oblasti bibliotečkog menadžmenta i metodike obučavanja u bibliotekarstvu (sve su jedinice izvedene u Kongresnoj biblioteci);

sedmodnevni program predavanja, prezentacija i obilazaka bibliotečkih ustanova u organizaciji Mortenson centra za međunarodne bibliotečke programe na Univerzitetu Illinois, Urbana-Champaign;

posjete bibliotečkim ustanovama, uglavnom u vašingtonskom području;

sedmonedjeljno stažiranje u nekoj od vašingtonskih biblioteka;

učestvovanje na Godišnjoj konferenciji Američke bibliotečke asocijacije.

* * *

U okviru početnoga dijela programa učesnici su dobili priliku da se, kroz niz predavanja i prezentacija, uvedu u poznavanje Kongresne biblioteke - najprije njenih bazičnih funkcija (akvizicija, pohranjivanje i katalogizacija građe te referalni rad) a zatim i u funkcionirinje probranih odjeljenja, službi i specijalnih programa. Kakav su problem organizatori imali pri oblikovanju programa predstavljanja Biblioteke najbolje vidim sada kada sam u prilici da izvijestim o njemu: sama lista naziva jedinica/službi/programa koji bi bili prokomentirani tek sa po jednom rečenicom iz obimnog pretećeg štampanog materijala zauzela bi barem dvije stranice teksta. Možda ću najmanje pogriješiti ako kažem da su u izbor za predstavljanje ušle one jedinice koje ilustriraju složenost i raznovrsnost funkcija koje Biblioteka pokriva, one službe koje su najkarakterističnije za model parlamentarne, naučne, nacionalne i univerzalne biblioteke kakva je Kongresna te oni programi na kojima su angažirani najznačajniji potencijali Biblioteke. Kako su neke od predstavljenih službi važne i za funkcioniranje nacionalne bibliotečke mreže, informacije koje su polaznicima pružene mogle su poslužiti kao solidna osnova za dalje istraživanje i razumijevanje bibliotekarstva u Sjedinjenim Američkim Državama. Neke od tema koje su dotaknute tokom uvodnoga dijela kursa - kao što su standardizacija u oblasti pohranjivanja, pretraživanja i prijenosa podataka, prava intelektualnoga vlasništva te pitanje cenzure i slobode izražavanja - u ovome su trenutku najrelevantnija pitanja bibliotekarstva i u međunarodnim razmjerama. To je, sa svoje strane, moglo da ukaže polaznicima na značaj uloge koju američko bibliotekarstvo, zajedno sa Kongresnom bibliotekom kao vodećom institucijom, ima u izgradnji globalne zajednice biblioteka.

Centralni predmet kursa je primjena naprednih tehnologija u bibliotekarstvu, što se neizbježno - jer sadašnje bibliotekarstvo, u globalnim okvirima, karakterizira nastojanje da se prilagodi uvjetima postojanja interneta - formulira kao "biblioteke i internet".

Učesnicima su bile obezbijeđene izvanredne prilike da u značajnoj mjeri poboljšaju svoja tehnička znanja i da suštinski prodube razumijevanje ove teme. Priređen im je sveobuhvatan i veoma intenzivan program koji je pokrivao najrelevantnija pitanja i pružao najnovije informacije iz oblasti, omogujući im da steknu iskustva primjenjiva u svakodnovnoj praksi. Program su izvodili izvrsni treneri i predavači. Polaznici su imali mogućnost korištenja kompjutera, uključujući pristup internetu, u mjeri koja im je dozvoljavala mnogo vježbe i istraživanja. Na kraju, predavanja, prezentacije i treninzi bili su uvijek praćeni obiljem veoma korisnog štampanog materijala za dalje učenje, uključujući informacije o relevantnim polaznim tačkama na internetu za dalje samostalno istraživanje.

Uvjeti koji su gore opisani bili su obezbijeđeni u Kongresnoj biblioteci, na Univerzitetu u Illinoisu, u različitim bibliotečkim ustanovama koje su učesnici tokom programa posjetili kao i u bibliotekama u kojima su proveli svoje stažiranje.

Program obuke u Kongresnoj biblioteci obuhvatio je tehniku korištenja elektronske pošte, pregled najvažnijih servisa na internetu, tehniku upotrebe Netscape Navigatora kao jednog od najčešće korištenih softverskih alata za pretraživanje i čitanje sadržaja na internetu (za ovaj pojam u bosanskome jeziku se odomaćuju izrazi "browser", "brauzer" i "preglednik"), tehniku korištenja raznih direktorija (subject guides) i pretraživačkih oruđa (search engines) pri traganju za informacijama na mreži, principe za evaluaciju informacionih izvora na internetu, tehniku pretraživanja većega broja bibliotečkih kataloga, principe i tehniku korištenja komercijalnih informacionih servisa i predmetno specijaliziranih baza podataka, osnove HTML-a, jezika za oblikovanje web dokumenata.

Mnoge od aktivnosti iz prvoga segmenta programa - upoznavanje sa Kongresnom bibliotekom - djelimično su imale karakter dodatnoga rasvjetljavanja teme "biblioteke i internet". Takva je, naprimjer, bila posjeta Kompjuterskom centru Biblioteke sa računarima na kojima se sada nalaze svi sadržaji koji Kongresnu biblioteku čine "jednim od sedam čuda interneta", ali i susret sa gospođom Barbarom Tillet, direktoricom projekta Integrirani bibliotečki sistem koja je učesnicima programa izložila svoje poglede na moguće konzekvence koraka na koji se Kongresna biblioteka odlučivala upravo tih dana (sredinom maja 1998. godine) - prelazak na izgradnju potpuno novoga kompjuterskog sistema. Takav je karakter imalo i predavanje koje su održali eksperti iz Ureda za MARC standarde i razvoj računarskih mreža čije su aktivnosti usmjerene na razvijanje standarda i komunikacionih protokola, što za cilj ima povećanje mogućnosti razmjene među različitim bibliotečko-informacionim sistemima. Specijalisti iz Nacionalne digitalne biblioteke - "jedne od biblioteka unutar Kongresne biblioteke" - prezentirali su učesnicima programa projekat GLIN (Global Legal Information Network) čije su ambicije da uključi što je moguće veći broj biblioteka i informacionih centara parlamentarnog tipa u izgradnju i zajedničko korištenje baze podataka pravnoga karaktera.

Sedmodnevno gostovanje u državi Illinois predstavljalo je višestruku i vrlo kvalitetnu dopunu programu. Od predmeta koji u najužem smislu pripadaju temi "biblioteke i internet" ovdje su obrađeni, u formi prezentacija, sinkronijski oblici komunicirinja putem računara, te eksperimentalni programi stvaranja obimnih digitalnih kolekcija naučnih resursa. Oba su predmeta vezana za najnaprednije tehnološke mogućnosti i predstavljaju, po svemu sudeći, dva najvažnija polja budućeg razvoja interneta, uključujući i njegovu primjenu u transferu naučnih informacija. Prvo se polje odnosi na mogućnost komuniciranja u realnom vremenu, što podrazumijeva razmjenu teksta (popularno "čavrljanje", Internet Relay Chat), ali i razmjenu zvuka i pokretne slike u realnom vremenu (što vodi ka kompjuterskim video konferencijama). U okviru drugoga polja razvijaju se mogućnosti pohranjivanja velikih količina digitaliziranih informacija, njihovog pretraživanja i prijenosa, što vodi ka elektronskom izdavaštvu na internetu.

Tokom boravka u Illinoisu učesnici u programu dobili su priliku da posjete nekoliko bibliotečkih ustanova koje predstavljaju ključne punktove u bibliotečkoj mreži jedne od američkih država. Djelovanje pojedinih među njima proteže se i na cijelu Ameriku, a u nekim segmentima ima čak internacionalni karakter, čineći tako dopunu - a ponekad i konkurenciju - fukcijama što ih razvijaju Kongresna biblioteka ili drugi bibliotečko-informacioni centri. Programom posjete bili su obuhvaćeni: državna biblioteka (Illinois State Library u Springfieldu), sa funkcijama tipičnim za središnju ustanovu unutar mreže biblioteka jedne administrativne cjeline; centar jednog regionalnog bibliotečko-infrormativnog sistema (Lincoln Trial Library System, u Champaignu) kroz čije djelovanje zainteresirane biblioteke jedne uže regije ostvaruju racionalniji proces kompjuterizacije svojih funkcija; jedan centar za međubibliotečku posudbu (Center for Research Libraries u Chicagu) čiji ogromni fondovi, naročito strane i starije periodike, predstavljaju resurs koji zajednički koriste akademske i istraživačke biblioteke iz cijele Amerike; jedan komercijalni centar za distribuciju knjiga (Baker and Taylor;) koji klasičnu knjižarsku uslugu posredovanja između izdavača i biblioteka proširuje uvođenjem nekih tipično bibliotečkih servisa (fizička obrada, uvez u cilju zaštite, ponekad i katalogizacija) - što ga čini atraktivnim poslovnim partnerom za brojne biblioteke širom Sjedinjenih Američkih Država; čikaško sjedište Glavnoga ureda Američke bibliotečke asocijacije koja svojim razgranatim aktivnostima zalazi u sve funkcije ove izrazito složene bibliotečke mreže doprinoseći, sa svoje strane, njihovom harmoniziranju. Dodajući svojim vašingtonskim iskustvima saznanja stečena u Illinoisu, polaznici su mogli sklopiti jednu reljefnu sliku o komplesnosti američke bibliotečke mreže, čije je efikasno funkcioniranje bazirano upravo na upotrebi naprednih računarskih i komunikacionih tehnologija.

Program posjeta bibliotečkim ustanovama vašingtonskog područja, koji se odvijao tokom cijeloga kursa, bio je oblikovan tako da omogući učesnicima upoznavanje sa radom biblioteka svih tipova, te da im da predodžbu o raznovrsnosti organizacionih modela koji su u tim ustanovama primijenjeni. Najčešće, te su posjete uključivale prezentaciju specifičnoga načina na koji konkretna bibliotečka ustanova u svome poslovanju iskorištava mogućnosti savremene tehnologije - bilo da se radi o proizvodu koji predstavlja originalni doprinos te kuće svekolikom informacionom obilju, bilo da su u pitanju tek specifična iskustva u primjeni nekih proizvoda sa bogatoga informacijskog tržišta. Među tridesetak biblioteka, koliko je program obuhvatio, u svjetskim su okvirima najpoznatije - po bazama podataka koje se u njihovom okrilju stvaraju, ali i po ukupnoj djelatnosti - Nacionalna medicinska biblioteka (National Library of Medicine) u kojoj se stvara MEDLINE, te Nacionalna obrazovna biblioteka (National Library of Education) u kojoj se kreira ERIC, najbogatija svjetska baza podataka za oblast obrazovanja i odgoja. Na internetu su odnedavno obje baze dostupne za besplatno pretraživanje.

Nakon obuke u Kongresnoj biblioteci stipendisti su bili raspoređeni na stažiranje u bibliotekama vašingtonskog područja za koje su organizatori programa ocijenili da najbolje odgovaraju njihovim respektivnim profesionalnim iskustvima i interesovanjima. U program stažiranja su bile uključene biblioteke različitih profila (naučne, akademske, javne) kao i neka odjeljenja Kongresne biblioteke. Zajedničko svima njima bilo je izvjesno iskustvo u organizaciji programa obuke za inostrane bibliotekare kao i osvojeni nivo poslovanja koji može biti reprezentativan za visoke profesionalne standarde koji vladaju u američkom bibliotekarstvu.

Mene je ugostila Centralna arlingtonska javna biblioteka, koja sa svojih šest ogranaka čini jedinstvenu bibliotečku ustanovu - Javne biblioteke pokrajine Arlington (Arlington County Public Libraries) - najveću među javnim bibliotekama vašingtonskog područja. Arlingtonska biblioteka je sretno iskoristila okolnost da djeluje unutar jedne ekonomski veoma razvijene sredine - stopa nezaposlenosti u Arlingtonu, za ilustraciju navedenog, ne prelazi dva procenta, uprkos relativno velikom broju novih useljenika - i razvila se u dobro organiziranu i dinamičnu ustanovu koja je istinski integrirana u vitalne društvene tokove zajednice kojoj služi. Još je impresivniji način na koji bibliotekari iz Arlingtona iskorištavaju prednosti koje proizilaze iz razvijenosti funkcija unutar ukupne američke bibliotečke mreže - konture toga dinamizma nastojao sam prikazati u prethodnim redovima - te način na koji u svome svakodnevnom radu primjenjuju vrhunski profesionalni princip američkoga bibliotekarstva - potpun i neometan pristup informacijama.