PRILOZI HISTORIJI SARAJEVA str. 53-60

Behija ZLATAR 

ZLATNI PERIOD SARAJEVA

Summary (The Golden Age of Sarajevo) 

The paper deals with the golden age of Sarajevo, therefore the period when this city reached its climax in its development during the Ottoman Turks administration. It is the 16th century, the epoch when Sarajevo was one of the biggest cities in the Balkans and certainly the most important and the biggest city in Bosnian sanjak, ejalet later on. 

As of 1462, when Sarajevo began to develop as urban place up to the close of the 16th century, 91 Muslim mahalas (quarters), two Christian and a Jewish dzemat (religious community) were founded in the city. The fact that Sarajevo experienced its most intensive development in the course of the 16th century is testified by the datum that at the outset of the 17th century almost the whole area which made the city territory up to the Austro-Hungarian occupation was built up. 

During the 15th and the 16th century above 100 mosques were constructed in Sarajevo, as many mektebs (primary religious schools) seven hamams (Turkish baths), three bezistans (covered market places), several medresas (secondary religious schoolls), tekijas (sacred buildings where dervishes had their rites), bridges, imarets (public canteens), musafirhanas (kind of hostels), over 100 public drinking fountains, fountains, sebiljs (covered drinking fountains). In the 16th century the Old Orthodox Church was built up in Varoš, there was already the Catholic Church in Latinluk and towards the end of the same century the first synagogue Il Kal Grandi was erected on the complex called Sijavuš-pašina daira, and all of them about a hundred meters remote from the most significant mosques in Sarajevo. 

One of the reasons of the 16th century being the golden age of Sarajevo was Gazi Husrevbey's advent on this territory. Herzegovinan by his father's birth, but the prince by his mother's, grandson of the sultan Bajazid II, this most distinguished Bosnian sanjak-bey made it possible for Sarajevo to become šeher (a town) out of kasaba (a provincial town) by erecting numerous buildings of endowment. 

Sarajevo was divided into two parts like all the cities of Oriental and Islamic type: a part of mahalas (the residential areas) and a part of town intended for commercial activities - čaršija (business district). Residential quarters of the city developed on the surrounding slopes, on the stretch from the center to outskirts. In the process of residential zones constructing, it was the tendency to ensure as much open spaces and light as possible. As for caršija, it also attained its utmost ascent in the very 16th century. Eighty various kinds of crafts existed there organized in strong guild organizations - esnafs.

The whole 16th century was a period of overall prosperity of Sarajevo. It was period of its cultural blooming, the period in which accepting Islam, its inhabitants accepted also heritage of Islamic culture adapting it to these areas.

(*)

Kada se govori o pola milenija jednog grada, uvijek se upitamo koje doba bi se moglo nazvati zlatnim za taj grad. Za naše Sarajevo sa sigurnošću se može reći da je to bilo 16. stoljeće. "Cvijet među gradovima", kako ga nazivahu u dokumentima, svoju kulminaciju u urbanom, ekonomskom i kulturnom razvitku doživio je baš u 16. stoljeću. U to doba bio je to jedan od najvećih gradova na Balkanu i svakako najznačajniji i najveći grad Bosanskog sandžaka, kasnije ejaleta.

Iako je ovdje bilo naselja i prije dolaska Osmanlija, godina 1462., kada je napisana vakufnama Isa-bega Ishakovića, s pravom se uzima kao godina osnivanja Sarajeva.((1)) Podizanjem Isa-begovih zadužbina Sarajevo se počelo razvijati kao urbano mjesto. Još 1457. godine, on je po naređenju sultana Mehmeda Fatiha podigao džamiju, koja je nazvana Careva. Sagradio je i dvor (saray), po kome je grad dobio ime. Taj dvor nalazio se u blizini Konaka, posljednje rezidencije bosanskih vezira. Nekada se cijeli taj kraj nazivao po Begluk-saraju Begluk ili Zabegluk. Naziv Saray-ovasi (polje oko dvora), javlja se prvi puta 1455. godine u Popisu Isa-bega Ishakovića.((2)) To upućuje da je dvor već tada bio podignut. Kako je izgledao dvor bosanskih namjesnika iz ranijeg vremena, zna se samo na osnovu svjedočanstva savremenika, kako putopisaca, tako i dubrovačkih poslanika. Oni su, snabdjeveni kredencijalnim pismom, raznim dokumentima koji su sadržavali privilegije dobivene od sultana, dolazili kod paše u saray sa raznim poklonima.

Poslije Isa-bega i mnogi drugi namjesnici, predstavnici feudalne klase, bogatiji trgovci i zanatlije, podizanjem raznih objekata vjerskog, društvenog, ekonomskog, kulturnog karaktera, uticali su da Sarajevo, posebno tokom 16. stoljeća, kada nastaju i najznačajnija arhitektonska ostvarenja osmanskog doba, postane najveći i najznačajniji grad u Bosni i jedan od najvećih na Balkanu. Na urbani razvoj Sarajeva uticala je i povoljna politička situcija u Osmanskom Carstvu. Naime, pomjeranje granica prema sjeveru doprinijelo je općoj stabilizaciji u unutrašnjosti, te su bili stvoreni uslovi za brži razvoj gradskih naselja.

Broj mahala u gradu što je najbolji pokazatelj urbane razvijenosti jednog islamsko-orijentalnog grada, pokazuje da je Sarajevo baš u 16. stoljeću bilo na vrhu svog urbanog razvitka u osmansko doba. Krajem 15. stoljeća grad je imao tri muslimanske mahale, Džemat kršćana i Džemat Dubrovčana, a krajem 16. stoljeća 91 muslimansku mahalu, dvije kršćanske i Džemat Jevreja.((3)) Da se Sarajevo najintenzivnije razvijalo u 16. stoljeću pokazuje i podatak da je početkom 17. stoljeća bio već izgrađen gotovo sav prostor koji je sačinjavao gradsku teritoriju do austro-ugarske okupacije

Najmnogobrojniji objekti podizani tokom 15. i 16. stoljeća su džamije. Pored njihove osnovne uloge kao sakralnih i kulturno-prosvjetnih objekata, džamije su predstavljale i centre mahala koje su nosile imena osnivača džamije. Bili su to visoki funkcioneri osmanske vlasti, bogati trgovci i zanatlije, kao i drugi građani Sarajeva. Većina tih Ijudi, pa i visokih funkcionera bili su porijeklom iz Bosne, a neki su bili i u rodbinskim vezama sa carskom kućom. Kao i ostali objekti islamske arhitekture, džamije su građene kao zadužbine pojedinaca. Ustanovljavanjem vakufa omogućavala se ne samo izgradnja džamije nego i njeno funkcionisanje. Inače, vakufi su odigrali veoma značajnu ulogu u razvitku Sarajeva. Vakufska sredstva koja su ulagana u izgradnju grada bila su impozantna. To pokazuje nekoliko popisa vakufa sadržanih u defterima Bosanskog sandžaka. Tokom 15. i 16. stoljeća u Sarajevu je sagradjeno 70 mesdžida i 35 džamija. Vremenom, neki mesdžidi su pretvoreni u džamije, i u tom slučaju je tražena dozvola od Porte u Carigradu.Ipak, najznačajnija arhitektonska ostvarenja nastala su u 16. stoljeću. Prva monumentalna građevina bila je džamija Mustafa-paše Skenderpašića, sina poznatog bosanskog sandžakbega Skender-paše, čiji je otac bio iz Đenove, a majka Grkinja. Obrazovan na dvoru sultana Mehmeda Fatiha, ovaj slavni vojskovođa, nakon silnih ratovanja po Bosni sagradio je niz zadužbina u Sarajevu. Na lijevoj obali Miljacke podigao je tekiju nakšibendijskog reda, do nje imaret i musafirhanu, do kojih  je doveo vodu sa Soukbunara, te nekoliko česama. Na desnoj obali Miljacke sagradio je dvor, karavansaraj, dućane i sve te zadužbine povezao mostom preko Miljacke. Na Skender-pašu i njegovog sina Mustafu danas nas podsjeća samo lokalitet Skenderija. Ubrzo poslije izgradnje džamije Skenderije, sagrađene su u Sarajevu još dvije potkupolne džamije i to Muslihudina Čekrkčije 1526. i džamija Havadže Duraka pod imenom Baščaršijska, 1528. godine.

Jedan od razloga zašto je 16. stoljeće zlatno doba Sarajeva jeste i pojava Gazi Husrev-bega na ovim prostorima.

Po ocu Hercegovac, po majci carević, unuk sultana Bajezida II, ovaj najpoznatiji bosanski sandžakbeg podizanjem mnogobrojnih zadužbina učinio je da Sarajevo od kasabe postane šeher. Njegova džamija predstavlja najmonumentalniji objekat islamske arhitekture, ne samo u Sarajevu nego i u cijeloj Bosni i Hercegovini. Ovu "...džamiju izvanredne ljepote, čistu, visoku i prekrasnu..", kako stoji u vakufnami o njenom osnivanju, gradio je prethodnik poznatog arhitekte Sinana, glavni carigradski arhitekta Perzijanac, Adžem Esir Ali. Mnogi poznavaoci islamske arhitekture saglasni su u tome da bi Begova džamija sa svojim smjelim konstruktivnim rješenjem, bogatom dekoracijom i visokom munarom bila značajno arhitektonsko ostvarenje svoga doba čak i da je podignuta u Istanbulu.

Preko puta džamije sagrađena je i Gazi Husrev-begova medresa (Kuršumlija) za koju se s pravom može reći da je preteča Univerziteta. Građena po uzoru na carigradske medrese, ona je vjerovatno djelo čuvenog arhitekte Mimar Sinana, obzirom na njenu arhitekturu, koja je tako izvanredna "da joj se nijedan detalj ne može ni dodati ni oduzeti a da ova građevina ne izgubi od svoje vrijednosti". U blizini medrese Gazi Husrev-beg je podigao i Hanikah, poseban tip medrese, gdje se izučavala mistična filozofija. Ovaj hanikah pripadao je redu halvetija, kojem je i sam Gazi Husrev-beg pripadao.

Pored Husrev-begove, Skenderije, Čekrčijine, Baščaršijske, od ostalih džamija podignutih tokom 16. stoljeća značajne su Ferhadija, Ali-pašina, Careva. Zadužbina bosanskog sandžakbega Ferhad-bega Vukovića-Desisalića, sagrađena 1561. godine jedna je od rijetkih sarajevskih džamija u kojoj se sačuvala zidna dekoracija iz 16. stoljeća. Ferhad-beg je porijeklom iz poznate sarajevske porodice Vuković-Desisalić, čiji su članovi bili ugledne ličnosti u društvenom i privrednom životu grada. Dok su primorski majstori gradili u Sarajevu Ferhad-begovu džamiju, u isto vrijeme majstor Todor je slikao ikonu za njegovog brata Ivana.

Ali-pašina džamija, zadužbina velikog vezira, budimskog beglerbega, bosanskog sandžakbega, sagrađena je 1561. godine, u vrijeme kada je osmanska građevinska djelatnost bila u punom procvatu. Mnogi istoričari umjetnosti s pravom je ubrajaju medju najljepše kupolaste džamije na našim prostorima.

Careva je podignuta po nalogu sultana Sulejmana na mjestu prve sarajevske džamije, koju je još 1457. godine podigao Isa-beg.((4))

Osim kupolnih, ima još nekoliko džamija koje se svojom arhitekturom odvajaju od manjih mahalskih džamija: Magribija, Hadžijska, Bijela džamija na Vratniku... Međutim, najbrojnije su one džamije sa drvenom munarom, koje su ostale u sjenci monumentalnih zdanja. Ali i ove džamije su takođe značajne, bez obzira što u arhitektonskom pogledu nisu zapažene. Kao centri mahale one imaju značajnu funkciju i "izvanredno se uklapaju u ambijent mahale".((5))

Početkom 16. stoljeća sagrađena je stara pravoslavna crkva na Varoši, u Latinluku je postojala Katolička, a krajem istog stoljeća nastala je i prva sinagoga - "Il Kal Grandi" u kompleksu zvanom Sijavuš-pašina daira, sve na stotinjak metara udaljene od najznačajnijih sarajevskih džamija.

Uz džamije su se gradili mektebi u sklopu jednog vakufa. Srednje, više i visoko obrazovanje sticalo se u medresama, kojih je bilo više u Sarajevu. Pored redovnih škola, islamsko obrazovanje sticalo se i na javnim predavanjima, koja su se održavala pored džamija i u tekijama. Tokom 15. i 16. stoljeća u Sarajevu je sagrađeno šest tekija: Isa-begova, Skender-pašina, Gaziler (tekija gazija-boraca za vjeru), Turna-derviša, Džandžu gaza i derviša Hadžidede. Širenjem islamske kulture u Sarajevo su dospjele ili ovde nastale mnoge knjige, većinom pisane na orijentalnim jezicima. Uz džamije, medrese, tekije i mektebe nastajale su biblioteke, od kojih je svakako najznačajnija Gazi Husrev-begova osnovana 1537. godine.

Pored sakralnih i prosvjetnih objekata u Sarajevu je tokom 15. i 16. stoljeća sagrađen i veliki broj komunalnih i privrednih objekata. Među tim objektima dominiraju brojni mostovi, čija je izgradnja bila uvjetovana razvojem komunikacija i raznih objekata na jednoj i drugoj obali rijeke, a to su Isa-bega Ishakovića (Careva ćuprija), Skender-pašina, Latinska, Čobanija, Ćumurija, Šeher-Ćehajina.

Sarajevo je dobilo prvi vodovod još sredinom 15. stoljeća, a znatno je proširen tokom 16. stoljeća. Grad je bio poznat i po velikom broju česama (krajem turske vladavine bilo ih je 156), šadrvana, sebilja, koji su pored toga što su grad opskrbljivali vodom doprinosili i ljepšem izgledu grada. Najpoznatiji sarajevski pjesnik s kraja 16. i početka  17. stoljeća Nerkesija piše između ostalog o svom rodnom gradu:

Tu se čovjeku čini da može dugo živjeti, jer na 

hiljadu mjesta po Sarajevu teku česme iz vrela neumrlosti.

Poslije džamija najljepši i najmonumentalniji objekti islamske arhitekture su hamami. Nekada ih je bilo sedam, danas je sačuvan samo jedan, Gazi Husrev-begov, a ni on ne služi svojoj svrsi. Francuz Andre Tene u svojoj "Kosmografiji Levanta" piše:

Ono što je lijepo i dobro u svim turskim gradovima i trgovištima, jesu kupatila, velika, prostrana,  sva od mramora.

Od korisnih i humanitarnih ustanova podizanih u Sarajevu najznačajniji su imareti i musafirhane. Iako male građevine, koje u arhitektonskom pogledu nisu predstavljale vrijedna ostvarenja, bile su veoma korisne jer su siromašnim, putnicima, đacima pružale besplatno prenoćiste i hranu.

Kao i svi gradovi orijentalno-islamskog tipa, Sarajevo se dijelilo na dva osnovna dijela: dio stambenih četvrti - mahala i dio privredne djelatnosti - čaršija.

Stambeni dio grada razvijao se po okolnim padinama, idući od centra prema periferiji. Pri podizanju stambenih dijelova težilo se da se obezbijedi što više zelenila i svjetlosti. U zapisima putnika namjernika za sarajevsko zelenilo kaže se da se "preliva preko zidova koje opasuju kuće, i na sokake". Gdje god je bilo moguće, kuće su građene na mjestima odakle se pružao bolji vidik i pokraj tekuće vode. Tamo gdje nije bilo tekuće vode, pristupalo se vještačkom navodnjavanju, kao što je, na primjer bilo provođenje jednog rukavca Mošćanice preko Vratnika i Baščaršije. Ta voda tekla je kroz mnoge bašče i avlije stvarajući prijatan ugođaj. O brojnosti i ljepotama sarajevskih bašči pisali su mnogobrojni putopisci. Tako je prolazeći ovuda 1550. godine. Katarino Zeno zapisao da svaka kuća ima svoj vrt i čardak, a vrtovi su lijepi poput onih u Padovi. Posebno su bili bogato uređeni enterijeri kuća. Tom prijatnom enterijeru nije ljepotu i ugodnost stvarao namještaj, koga i nije bilo mnogo, nego raznovrsne tkanine i ćilimi, rezbareno drvo, te mnogobrojni predmeti od srebra i bakra izrađeni u dućanima sarajevskih kujundžija i kazandžija. U mnogobrojnim dokumentima i zabilješkama putopisaca nalaze se podaci o opremi stanova, posebno bogatijih građana. Spominje se zlatno i srebreno posuđe, svileni dušeci, srmali jorgani, jastuci od brokata i atlasa, stolovi od ebanovine, velika ogledala.

Što se tiče čaršije, ona je bila izgrađena do kraja 16. stoljeća. Formirana sredinom 15. stoljeća, veoma se brzo razvijala i svoj najveći uspon dostigla je u drugoj polovini 16. stoljeća. U toj čaršiji egzistiralo je 80 raznih vrsta zanata, organizovanih u jake cehovske organizacije-esnafe. Ti zanati bili su i topografski organizovani po vrstama zanata, odnosno esnafa, tako da su u jednoj ulici bili dućani samo jednog ili više srodnih zanata. Kazandžiluk, Kujundžiluk, Kazazi, Franačka čaršija, Halači, Mudželiti... sve skupa 45 takvih ulica činilo je Sarajevsku čaršiju. Nadaleko čuveni proizvodi sarajevskih zanatlija zadovoljavali su potrebe ne samo Sarajlija nego su se i izvozili u druge krajeve.

Prostor čaršije bio je pored privrednog i duhovni i prosvjetni centar. Koncentracija vjerskih objekata u samoj čaršiji, i to osam džamija, dvije crkve i jevrejski hram, pokazuje da se čaršiji davao i drugi značaj osim privrednog. I najpoznatija medresa Kuršumlija locirana je na prostoru čaršije, zatim muvekithana, sahat-kula, mektebi, tekije.

Na području sarajevske čaršije izgrađen je čitav niz trgovačkih objekata. Najznačajniji među njima su bezistani, zatim hanovi i karavansaraji, te mnogobrojni dućani, magaze i daire.

Bezistani su građeni samo po većim mjestima. Činjenica da su u Sarajevu podignuta tri bezistana govori kakav je to bio značajan trgovački centar. Od tri sarajevska bezistana dva su se sačuvala do danas i služe kao trgovački objekti: Gazi Husrev-begov, impozantna građevina uz koju je sagrađen i Tašlihan. Ova dva objekta bila su povezana, tako da su trgovci iz bezistana mogli direktno kontaktirati sa mletačkim i dubrovačkim trgovcima koji su odsjedali u Tašlihanu. Pri gradnji bezistana i Tašlihana pored domaćih  majstora učestvovali su i dubrovački, na zahtjev građana Sarajeva. U dvorištu Tašlihana nalazila se i mala džamija na stubovima, ispod koje je bio sebilj sa više česama. Sve je to izgorijelo u požaru 1879. godine.

Drugi bezistan iz 16. stoljeća jeste Brusa bezistan, zadužbina velikog vezira i zeta sultana Sulejmana Veličanstvenog, inače rođenog Sarajlije. Ovaj bezistan dobio je ime po svili iz Bruse koja se u njemu najviše prodavala.

Trgovački karavani, natovareni raznovrsnom robom i sa istoka i sa zapada pristizali su u sarajevske hanove i karavansaraje. Najznačajniji među njima su Kolobara, Tašlihan i Morića-han.

Poseban impuls međunarodnoj trgovini davali su Dubrovčani. Oni su stanovali u kvartu Latinluku ili, kako se u službenim dokumentima nazivao, Frankluk mahala, Franačka čaršija. Početkom 16. stoljeća ova kolonija je brojala 66 kuća. U Sarajevu je od 80-tih godina 16. stoljeća poslovala i moćna kolonija Mlečana i Firentinaca, trgovaca i poslovnih agenata velikih trgovačkih kuća, koji su preko Dubrovnika i Neretve, a od otvaranja splitske skele i preko Splita, napravili veliki promet u poslovima na Balkanu.

Značajnog udjela u trgovačkim poslovima imali su i Jevreji, koji su se u naš grad doselili sredinom 16. stoljeća. Prognani sa Pirinejskog poluostrva 1492. godine, naselili su se i u Osmanskom Carstvu. Njihova uloga bila je posebno značajna u spoljnjoj trgovini, zbog toga što su bili povezani sa drugim jevrejskim naseobinama i pojedincima širom Osmanskog Carstva, a i izvan njega.

Što se tiče stanovništva Sarajeva to je uglavnom domaće autohtono stanovništvo koje je, posebno tokom 16. stoljeća, masovno prelazilo na islam. Bilo je i stranaca, ali u znatno manjem broju. Podaci iz deftera pokazuju da je proces prihvatanja islama u Sarajevu i okolini tekao postepeno. Najintenzivniji je bio u 16. stoljeću, tako da je početkom 17. stoljeća stanovništvo Sarajeva i okoline postalo gotovo apsolutno muslimansko. U prvim decenijama osmanske vlasti islam se proširio najviše u onom dijelu Bosne koji su Turci držali još prije definitivnog osvojenja ove pokrajine, u onim krajevima gdje je iz srednjeg vijeka naslijeđena nedovoljna i nejaka crkvena organizacija, a to je uži kraj oko današnjeg Sarajeva. Proces prelaska na islam na tom području, uzeo je daleko veće razmjere nego u drugim dijelovima Bosne. U sarajevskoj nahiji islam se proširio i zbog činjenice što se tu razvilo Sarajevo kao komandni, vojno-administrativni i privredni centar cjelokupnog ejaleta, poput onih velikih na Istoku.

Cijelo 16. stoljeće bilo je doba općeg prosperiteta Sarajeva. To je doba njegovog kulturnog procvata, doba u kome su njegovi stanovnici, prihvatanjem islama, prihvatili i tekovine islamske kulture, prilagođavajući je ovim prostorima. Tokom stoljeća ovdje su zajedno živjeli i muslimani i pravoslavni i katolici i Jevreji. U dugoj povijesti ovog grada nije zabilježeno da su zbog religije jedni sa drugima dolazili u sukob. Naprotiv, nebrojeni su primjeri dobrih komšijskih odnosa, bliskih veza.

Sarajevo će, nadam se, opet doživljavati svoje zlatne trenutke, pošto su iz njega otišli oni koji mu nikada nisu ni pripadali.